visitors on myspace
RELIGIE: VOOR DUMMIES | POSITIEF ATHEÏSME <>

RELIGIE: VOOR DUMMIES

image7313

RICHARD DAWKINS

EEN INTERVIEW DOOR LAURA SHEAHEN




 In het eerste essay in uw bundel, zegt u dat u als wetenschapper Darwinist bent, maar dat u als menselijk wezen voelt dat het belangrijk is om te erkennen dat natuurlijke selectie onplezierig is en dit moet bestrijden. Kunt u dit in meer detail verklaren?

 CHARLES DARWIN 

   De bundel ontleent zijn titel aan een citaat van Darwin, die zei: 'Wat een boek zou de aalmoezenier van de duivel kunnen schrijven over de onbeholpen, klunzig gemene en afschuwelijk wrede werking van de natuur.'

   Darwin realiseerde zich dat natuurlijke selectie tot wrede resultaten leidt. Hij keek naar roofdieren en hun prooi, parasieten en hun dragers, en zag wat een immense hoeveelheid lijden en wreedheid in de natuur voorkomt. Hij realiseerde zich ook dat dit een logisch gevolg van zijn theorie was. De schoonheid en elegantie van levende dingen is geproduceerd als resultaat van een door-en-door onplezierig en wreed proces, dit constante uitselecteren, generatie na generatie, van dieren en planten. 

   Het punt dat ik in mijn essay (Red.: zie uittreksel hieronder) wil maken is dat wij mensen hieraan kunnen ontsnappen omdat ons brein, dat als gevolg van ditzelfde proces tot aanzienlijke afmetingen is ontwikkeld, nu groot genoeg is om zich vrij te kunnen maken van het proces dat dit veroorzaakte. Dat kan zich nu nieuwe doelen gaan stellen, doeleinden die helemaal niet meer direct gerelateerd zijn aan natuurlijke selectie.

   We kunnen nu meer altruïstische, sympathieke, artistieke dingen doen die niets meer te maken hebben met de instandhouding van onze zelfzuchtige genen, en daar ben ik blij om.


— En kunnen mensen deze doelen, zoals altruïstische, nastreven zonder het voordeel van religie?


   Zeker. Deze doelen zijn duidelijk niet Darwinistisch. Telkens als we een voorbehoedsmiddel gebruiken, doen we iets zeer on-Darwinistisch. Elke keer dat we een boek schrijven of naar een concert gaan, doen we iets dat niet direct gerelateerd is aan het preserveren van onze zelfzuchtige genen en overleven. Het is duidelijk dat we dit kunnen, en het blijkt geen enkele connectie met religie te hebben.


— U schijnt het met E.O. Wilson eens te zijn dat wetenschap een bevredigende vervanging voor religie kan zijn.

 

   Ja, daar heb ik een boek over geschreven: Unweaving the Rainbow. [De regenboog ontrafelen].


— Wat vindt u van intelligente mensen die evolutie accepteren en zich verheugen in de wetenschappelijke vooruitgang (en die misschien opgevoed zijn zonder veel religie), maar die zich plotseling beseffen meer te willen, een specifiek religieuze dimensie aan hun leven te willen geven die wetenschap niet kan vullen?


   Wel, ik heb er nog nooit een ontmoet. Ik heb genoeg mensen ontmoet die zichzelf religieus noemen, maar als je dan dieper graaft, ze in detail vraagt wat ze dan geloven, blijkt dat precies hetzelfde ontzag en bewondering te zijn waar Wilson en Einstein over spraken. Als ze werkelijk intelligent zijn, heeft dat geen betrekking op het bovennatuurlijke. Tenzij ze op die manier opgevoed waren, maar u was zo zorgvuldig om te zeggen mensen die niet religieus opgevoed zijn.

  Mijn suggestie is dat je geen intelligent mens zult vinden die behoefte voelt aan het bovennatuurlijke. Wat je zult vinden is de behoefte aan een gevoel van bovenzintuiglijke bewondering, die ik zelf ook deel.

   Vooral sinds 9/11 hebben we nogal heftig debat gezien over de vraag of de wereld beter af zou zijn zonder religie. Als u een punt ten gunste van religie zou moeten maken, een positief ding, al is het maar een kleintje, dat religie gedaan heeft, wat zou dat dan zijn?

   Het is waar dat sommige vriendelijke, aardige, sympathieke mensen ook religieus zijn, en ze zouden kunnen zeggen dat hun vriendelijkheid door religie gemotiveerd is. Maar ook net zulke vriendelijke mensen zijn vaak niet religieus. Ik kan echt nergens op komen, echt niet.


— Zelfs niet zoiets als de Sixtijnse Kapel?


   Dat is geen religie; dat is er gekomen omdat de kerk het geld had. Grote kunstenaars als Michelangelo of Bach en Beethoven hebben gedaan wat ze verteld werd te doen. Michelangelo schilderde wat zijn sponsors hem vertelden te schilderen.


— Nu we het over kunstenaars hebben, men zou kunnen zeggen dat uw terrein nogal met de linker hersenhelft geassocieerd wordt: wetenschap en wiskunde. Toch citeert u vaak Yeats, bijvoorbeeld. Wie zijn uw favoriete rechterhelft mensen, dichters, kunstenaars, musici?


   Ik hou van Yeats, Housman, Keats, Shakespeare, Mozart, vooral Schubert, Beethoven.


— Housman is nogal pessimistisch. 


   Zelf ben ik geen pessimistisch persoon, maar ik hou gewoon van zijn gedichten.


— Aan de andere kant is Yeats erg voor het mystieke en bovennatuurlijke.


   Inderdaad. Ik moet me eigenlijk verontschuldigen voor Yeats. [lacht].


— In een essay noemt u dat vooral de Abrahamitische geloven in het bijzonder, kunnen leiden tot onverdraagzaamheid en geweld. Betekent dit dat u oosterse tradities zoals Taoïsme een beetje minder verwerpelijk vindt?


   Daar weet ik niet erg veel over, maar ik vermoed dat het antwoord ja is. Een van de meest prominente verhalen van alle drie Abrahamitische religies, het verhaal van Abraham die bijna Izaäk offert, is zo'n uiterst weerzinwekkend verhaal, maar toch is het zo beeldbepalend voor alle drie religies. Het is weerzinwekkend wreed, een verhaal over kindermisbruik en geweld.


— U heeft gezegd dat het dopen van een kind, of zeggen: dit is een joods kind, dat wil zeggen, het plakken van een religieus etiket op een kind, kindermisbruik is. In uw brief aan een dochter vraagt u haar om alles haar verteld wordt, te onderzoeken op basis van bewijs. Hoe hoopt u dat de wereld er gaat uitzien als alle kinderen zonder religie worden opgevoed, volgens uw theorieën?


   Het zou een paradijs op aarde zijn. Waar ik op hoop is een wereld geleid door een verlicht rationalisme, hetgeen niet iets saais betekent, maar iets van hoge artistieke waarde. Ik kan alleen maar wensen dat er de geringste kans op bestaat dat zoiets ooit gaat gebeuren.


— Dus als mensen overeenkomstig het rationalisme zouden leven, zouden er in uw visie bijvoorbeeld geen oorlogen meer zijn?


   Dat zou een beetje te optimistisch zijn, maar er zou een veel grotere kans bestaan op geen oorlogen meer. Het ligt voor de hand dat er niets meer zoals 9/11 zou kunnen zijn, omdat dit duidelijk door religie werd gemotiveerd. Er zou minder haat zijn, omdat veel haat in de wereld sektarische haat is. In Noord-Ierland bijvoorbeeld, en in India en Pakistan. Je zou ook niet meer zo ontzettend veel vooroordelen en generatielange vendetta's hebben als waar de mensheid nu onder lijdt.

   Er zou minder tijd verknoeid worden. De mensen zouden zich concentreren op echt waardevolle dingen, in plaats van tijd te verknoeien met religie, astrologie, in glazen bollen staren, waarzeggen en dat soort dingen.


— Sommigen zouden de situatie in Noord-Ierland kunnen zien als niet als een religieus, maar als een klassen conflict. De bezitters versus de bezitlozen. Er zijn ook conflicten waarin religie niet meespeelt , in Amerika, blanken versus zwarten, zelfs als beide groepen bijvoorbeeld Baptisten zijn.


   Dat klopt helemaal. Maar het probleem met religieuze etiketten is dat ze nodeloos zijn. Je kan niets aan je huidskleur doen, maar je kunt wel buiten religie.


— U zegt ook dat critici van religie zich moeten uitspreken, en niet op kousenvoeten om kwesties van religieus geloof heen moeten lopen.


   Ja. Op ieder ander terrein kun je redetwisten, over politiek, muzikale smaak, poëzie. Daar bestaat nooit het gevoel dat je verondersteld wordt op kousenvoeten weg te moeten sluipen. Alleen iemands geloof mag je niet bekritiseren als dat een religieus geloof is, hoewel dat voor politiek helemaal toegestaan is.

  Ik wil mensen er meer bewust van maken dat het vreemd is dat religie respect verdient, eenvoudig omdat het religie is. Het essay in het boek dat hierop de meeste nadruk legt heet: Dolly en de domkoppen. Het bespreekt de neiging van bijvoorbeeld omroepmedia, om geestelijken uit te nodigen om hun mening te geven wanneer een controversieel onderwerp zoals abortie aan de orde is, alleen omdat ze deze religies vertegenwoordigen. Terwijl daarentegen andere mensen het recht moeten verdienen om naar hun mening gevraagd te worden, omdat ze iets verstandigs te zeggen hebben.


— U zegt dat religie zo ingebed is in de gemeenschap dat het op een computer virus lijkt. Kan het echt uitgewist worden?


   Alleen door opvoeding en rede. Als mensen zich zouden realiseren dat het een virus kan zijn, en de overeenkomst met een virus zouden zien, zouden ze kunnen zeggen: Dat klopt. Dat is hoe het voelt. Men moet mensen leren om voor zich zelf te denken, in plaats van alleen maar te geloven en dingen in vertrouwen aan te nemen.

___



Het onderstaande is een uittreksel uit: 
Richard Dawkins - "De aalmoezenier van de duivel: Beschouwingen over hoop, leugens, wetenschap en liefde".


REBELLEREN TEGEN ONZE ZELFZUCHTIGE GENEN

   Mensen moeten in evolutie geloven, maar die ook bestrijden. Door ons is natuurlijke selectie onbewust tot aan zijn eigen tenietdoening geblunderd.

   Darwin was maar gedeeltelijk schertsend toen hij de term “De aalmoezenier van de duivel” formuleerde in een brief aan zijn vriend Hooker in 1856: 'Wat een boek zou de aalmoezenier van de duivel kunnen schrijven over de onbeholpen, verspillende, klunzig gemene en afschuwelijk wrede werking van de natuur.'

   Van een proefondervindelijk proces, zonder enig plan en op de gigantische schaal van natuurlijke selectie, kan verwacht worden dat het onhandige en verspillende flaters begaat. Zoals ik al eerder heb vermeld, de racende elegantie van cheeta's en gazellen werden betaald met een enorme prijs aan bloed en lijden van talloze voorgangers, aan beide zijden. Hoewel het proces dus onhandig en verspillend is, zijn de resultaten daarmee in tegenstelling. Een zwaluw is beslist niet klungelig, en er is niets onhandigs aan een haai. Wat klungelig en onhandig is, volgens de normen van menselijk ontwerpen, is het Darwinistische rekenschema dat tot hun evolutie leidde. Wat de wreedheid betreft, hier is Darwin weer, in een brief aan Asa Gray in 1860:

   'Ik kan mijzelf er niet van overtuigen dat een goedertieren en almachtige God willens en wetens de Ichneumonidae geschapen heeft met de nadrukkelijke intentie om die te laten voeden in de levende lichamen van rupsen.'

   Darwin's Ichneumonidae steken hun prooi niet om te doden maar om te verlammen, zodat hun larven zich kunnen voeden met vers (levend) vlees. Zoals Darwin duidelijk begreep, is blindheid voor lijden een inherente consequentie van natuurlijke selectie, hoewel hij soms bij andere gelegenheden die wreedheid trachtte te bagatelliseren door te suggereren dat de dodelijke beet genadig snel was. Maar de Duivels aalmoezenier zou er net zo snel op kunnen wijzen dat als er genade in de natuur voorkomt, dit geheel toevallig is. De natuur is niet vriendelijk of wreed, maar onverschillig. Als zich enige vriendelijkheid voordoet, volgt die uit hetzelfde gebod als wreedheid. In de woorden van een van Darwin's meest bedachtzame opvolgers, George C. Williams:

   'Met wat anders dan veroordeling is een persoon met enig moreel gevoel verondersteld te reageren op een systeem waarvan het ultieme doel in zijn leven is beter te zijn dan zijn naaste in het doorgeven van genen aan toekomstige generaties, en waarin deze succesvolle genen de boodschap in zich dragen voor de ontwikkeling van de volgende generatie, een boodschap die altijd inhoudt: Buit je omgeving uit, inclusief vrienden en relaties, om het succes van onze genen te maximaliseren, en waarin iets dat nog het dichtste bij een gulden regel komt is: "Bedrieg niet, tenzij het een netto winst oplevert?"'

   Ik geef er de voorkeur aan te erkennen dat natuurlijke selectie de dominante kracht is in biologische evolutie, zijn onplezierigheid toe te geven, en het als menselijk wezen te bestrijden. Voor mij klinkt de sombere boodschap van de aalmoezenier als een oproep de wapens op te nemen. Als academische wetenschapper ben ik een bevlogen Darwinist, die gelooft dat natuurlijke selectie mogelijk niet de enige drijvende kracht is achter evolutie, maar zeker wel de enige bekende kracht is die in staat is de illusie van doelgerichtheid op te roepen die zoveel indruk maakt op iedereen die de natuur beschouwt. Maar terwijl ik als wetenschapper het Darwinisme steun, ben ik gelijkertijd een hartstochtelijk anti-Darwinist als het op beleid aankomt en hoe we ons leven moeten inrichten. Ik ben altijd trouw gebleven aan de afsluitende woorden van mijn eerste boek: Wij, als enigen op aarde, kunnen rebelleren tegen de tirannie van zelfzuchtige genen.

   Als u meent inconsistentie te bespeuren, of zelfs tegenstrijdigheid, vergist u zich. Er is geen inconsistentie in het aanhangen van het Darwinisme als academische wetenschapper en het zich er tegen verzetten als menselijk wezen; net zo min als er inconsistentie bestaat tussen een uitleg over kanker door een academische arts en het bestrijden ervan door een praktiserende arts. Om goede Darwinistische redenen gaf evolutie ons hersens waarvan de afmetingen zodanig zijn toegenomen dat ze nu in staat zijn hun herkomst te begrijpen, de morele implicaties hiervan af te wijzen, en zich daartegen te verzetten. Iedere keer als we voorbehoedsmiddelen gebruiken, demonstreren we dat onze hersenen Darwinistische doelen kunnen frustreren. En als, zoals mijn vrouw me suggereert, zelfzuchtige genen Frankenstein's zijn en het leven een door hen gecreëerd monster, kunnen we de fabel alleen afmaken door ons tegen die scheppers te keren. Ja, de mens kan ook gemeen zijn, maar wij zijn het enige potentiële toevluchtsoord weg van de implicaties van de Duivelse aalmoezenier: weg van de wreedheid, en de onhandige, blunderende verspilling.

   Want onze soort, met zijn unieke gave van vooruitzicht, dat product van gesimuleerde virtual-reality dat we menselijke verbeelding noemen, kan het precies tegenovergestelde van verspilling bereiken met, als we het goed doen, een minimum aan klungelige blunders. Ja, zegt de tot inkeer komende aalmoezenier, het historische proces waaraan jullie je bestaan danken is verspillend, wreed en laag. Maar verheug je in je bestaan, omdat datzelfde proces onwetend en blunderend terechtgekomen is bij zijn eigen tenietdoening. Het is slechts een kleine, plaatselijke tenietdoening, toegegeven: alleen door een soort, en dan nog een kleine minderheid van die soort, maar daarin ligt hoop.

   De grote Russisch-Amerikaanse geneticus Theodosius Dobzhansky zei:

   'Door de opkomst van de mens te verwezenlijken, is het evolutionaire proces, kennelijk voor de eerste en enige maal in de geschiedenis van de kosmos, van zichzelf bewust geworden.'

   Dus, zou de aalmoezenier van de duivel kunnen concluderen: 'Recht je rug, tweevoetige Aap. De haai mag beter zwemmen dan jij, de cheeta mag sneller rennen dan jij, de gierzwaluw mag beter vliegen dan jij, het aapje mag beter klimmen dan jij, de olifant mag sterker zijn dan jij, de sequoia mag langer leven dan jij. Maar jij hebt de grootste gave van allen: de gave het meedogenloos wrede proces te doorzien dat ons bestaan opleverde; de gave weerzin te voelen tegen zijn implicaties; de gave van vooruitzien, iets dat volslagen onbekend is aan de blunderende korte-termijn maatregelen van natuurlijke selectie, en de gave van het zich eigen maken van de kosmos zelf'.

   Veiligheid en geluk zouden kunnen betekenen door simpele antwoorden bevredigd te worden, en zo in een warme comfortabele leugen te leven. Het demonische alternatief waartoe mijn gerijpte aalmoezenier van de duivel aanspoort, is riskant. Je zult geruststellende valse voorspiegelingen verliezen: je kunt niet meer aan de fopspeen van geloof in onsterfelijkheid sabbelen. Wat daar tegenover staat, is dat je mag verwachten groei en geluk te verwerven; de vreugde van weten dat je opgegroeid bent, weet wat het bestaan betekent en dat aan kan; dat het tijdelijk is en daarom juist nog kostbaarder.

_____


twitter-icon-64


OVERIGE ARTIKELEN/SITE MAP

Alle vertalingen van artikelen © Peter van Montfoort